Kennsluleiðbeiningar með námsorðaforða: Innleiðing lista yfir íslenskan námsorðaforða og gæðatexta með námsorðaforða í læsismenntun grunnskólanema
Meginmarkmið verkefnisins er að þróa kennsluleiðbeiningar til að styðja grunnskólakennara við að innleiða námsorðaforða og gæðatexta í skólastarf sem ætlað er að efla læsisfærni nemenda.
Verkefnið leggur til grundvallar:
- lista yfir íslenskan námsorðaforða, LÍNO-2;
- gæðatexta með orðum LÍNO-2;
- árangursríkar aðferðir við að nota námsorðaforða í skólastarfi. Þetta er samstarfsverkefni fjögurra stofnana: Menntavísindasviðs og Hugvísindasviðs Háskóla Íslands, Árnastofnunar og Menntamálastofnunar.
Valdir verða kennarar nemenda í 4. 7. og 9. bekk grunnskóla, annars vegar tilraunarskólar og hins vegar samanburðarskólar. Verkefnið felur í sér eftirfarandi þrep:
- Viðtöl við kennara um þann stuðning sem þeir telja sig þurfa við að vinna með námsorðaforða og textana í skólastarfi;
- Forpróf með nemendum í tilraunar- og samanburðarskólum í lesskilningi og ritun;
- Íhlutun: a) dagsnámskeið um árangursríka kennsluhætti með námsorðaforða; b) kennarar prófa efnið; c) ígrundunarfundur; d) kennarar prófa efnið áfram; e) samantekt á reynslu kennara. 3) Eftirpróf sömu og í forprófunum.
- Kennsluleiðbeiningar prófaðar í skólum sem ekki tóku þátt í fyrri vinnu.
Áherslan er á það hvernig kennarar og nemendur þeirra nota íslensku í skólanum: Nemendur sem læra íslensku, nemendur sem læra um íslensku og nemendur sem læra á íslensku upp allan skólastigann.
Helstu niðurstöður og framvinda
Listi yfir íslenskan námsorðaforða, LÍNO-2, byggir á nýrri málheild með íslenskum samtímatextum og námsefni, MÍNO, en það er fyrsta íslenska málheildin sem er ætluð sérstaklega fyrir skólastarf. Íslenskt námsorðaforðapróf með orðum LÍNO-2 var þróað í fjórum fösum með 5.800 nemendum í ýmsum landshlutum. Á haustönn 2025 tóku 1.500 nemendur á unglingastigi þátt í íhlutun með orðum LÍNO-2. Kennarar þeirra fengu námskeið í upphafi og síðan kennsluleiðbeiningar og námsefni sem innihélt stutta texta með orðum LÍNO-2, ásamt fjölbreyttum orðaforðaverkefnum, til að nemendur næðu tökum á orðunum bæði til skilnings og tjáningar í töluðu og rituðu máli. Í viðtölum við þá 50 kennara sem tóku þátt í íhlutuninni kom skýrt fram að kennsluhættirnir virkuðu vel í fjölbreyttum nemendahópum. Kennararnir kalla eftir meira námsefni af þessu tagi.
Afurðir rannsóknar
Kennsluleiðbeiningar og nemendahefti verða birt án endurgjalds árið 2026: Textar um áhugaverð málefni með orðum LÍNO-2, ásamt orðaforða- og ritunarverkefnum.
Hvernig munu niðurstöðurnar nýtast?
Orðaforði er sá þáttur sem hefur sterkustu tengsl við læsisfærni nemenda (lesskilning og ritunarfærni), og þar með námslega færni þeirra á öllum sviðum og öllum skólastigum. Þar leika lykilhlutverk námsorð sem notuð eru þvert á fræðasvið, orð í lagi 2, en íslenska tungumálið er ríkt af slíkum orðum (t.d. hefja, ábyrgð, sambærilegur og einnig) . Á Lista yfir íslenskan námsorða í lagi 2 (LÍNO-2) er orðum raðað eftir tíðni þeirra í samtímatextum og námsefni. Því gefur listinn upplýsingar um námsorð sem nemendur á mismunandi aldri þurfa að þekkja til að geta skilið, rætt og skrifað um það sem þeir fást við í námi. Kennsluleiðbeiningar og námsefni með orðum LÍNO-2 er fyrsta sinnar tegundar hér á landi, en byggir á víðtækum rannsóknum víða um heim. Því er þess vænst að notkun efnisins muni verða mikilvægt framlag til að efla málnotkun á íslenskri tungu í grunnskólum landsins, þannig að nemendur fái tækifæri til að auka reglulega íslenskufærni sína í töluðu og rituðu máli. Rannsóknarverkefnið í heild byggir á samstarfi Menntavísindasviðs og Hugvísindasviðs Háskóla Íslands, Árnastofnunar og fyrrum Menntamálastofnunar.
Samstarf sérfræðinga í læsisfræðum og íslenskum fræðum er sérstaklega áhugavert, því verkefninu er ekki aðeins ætlað að efla íslenskufærni nemenda heldur einnig að halda lífi í íslenskum orðum með komandi kynslóðum.
