Rúmlega þriðjungur nemanda í 2. bekk á Íslandi getur ekki lesið sér til gagns samkvæmt opinberum viðmiðum (Björgvinsson & Bentsdóttir, 2017) og ríflega fjórði hver nemandi fær sérkennslu vegna lestrarerfiðleika (Hagstofa Íslands, 2019). Undanfarin 20 ár hefur fjöldi nemenda með erlent móðurmál fimmfaldast. Erlendar rannsóknir hafa sýnt að félagakennsla, svo sem með Kindergarten Peer-Assisted Learning Strategis (K-PALS) sé áhrifarík aðferð til að leggja sterkan grunn að lestrarfærni en vandaðra rannsókna er þörf á Íslandi. Þessari rannsókn, Samvinna um læsi fyrir alla: mat á framkvæmd félagakennslu í 1. bekk og áhrifum hennar á lestrarfærni nemenda í 1. og 2. bekk, er ætlað að kanna beitingu og reynslu 1. bekkjar kennara og nemenda af K-PALS og að meta áhrif aðferðanna á byrjandi lestrarfærni nemenda í 1.bekk svo og lestrarfærni og lesskilning sömu nemenda í 2. bekk.
Aðferðarfræði:
Reynsla og beiting á K-PALS verður metin með könnun (n~150) meðal kennara, beinum athugunum og viðtölum við kennara og nemendur. Slembuð samanburðarrannsókn (RCT) mun bera saman lestrarfærni tilraunahóps (1. bekkinga í 5 bekkjum kennt með K-PALS, n~90) og paraðs samanburðarhóps (1. bekkinga í 5 bekkjum kennt með öðrum aðferðum, n~90), fyrir og eftir íhlutun/K-PALS í 1. bekk og með eftirfylgdarmælingum (Læsi og Lesferli) í 2. bekk. Framkvæmd K-PALS verður metin og stutt við hana eftir þörfum. Gagnaúrvinnsla verður með ANCOVA og aðferðum grundaðrar kenningar. Áhrif K-PALS á nemendur í áhættu fyrir lestrarerfiðleikum (6 slökustu í hverjum bekk og/eða þá með íslensku sem annað móðurmál) verða metin sérstaklega.
Niðurstöður:
Niðurstöður rannsóknarverkefnisins Samvinna um læsi fyrir alla draga fram bæði kerfislægar áskoranir og áhrif PALS félagakennslu í lestrarkennslu yngstu nemenda grunnskólans. Landskönnun leiddi í ljós skort á samræmdum vinnubrögðum við skimun og mat á lestrarframvindu í 1. bekk, sem torveldar snemmtæka íhlutun. Mat á þróun lestrarfærni sýndi skýr Mattheusaráhrif, þar sem nemendur með íslensku sem annað tungumál (ÍSAT) og/eða litla stafaþekkingu við upphaf skólagöngu drógust sífellt meira aftur úr jafnöldrum.
Greining á stafahljóðaþekkingu sýndi verulegan breytileika í erfiðleikastigi stafahljóða og skort á fullnægjandi færni við upphaf 2. bekkjar, einkum hjá nemendum með ÍSAT og/eða lestrarvanda. Hópsamanburðarrannsóknir sýndu að K PALS og Grunn PALS félagakennsla skilaði marktækt meiri framförum í stafahljóðaþekkingu, umskráningu, lesfimi og lesskilningi samanborið við aðrar kennsluaðferðir, með miðlungi sterk til sterk áhrif, sérstaklega hjá nemendum í áhættu og/eða ÍSAT.
Gæði framkvæmdar reyndust lykilforsenda árangurs; þegar aðferðir K-PALS og Grunn-PALS voru vel framkvæmdar og nýttar til fulls tóku nemendur í áhættu allt að áttfalt meiri framförum. Rannsóknir á heimalestri með G PALS sýndu jafnframt lengri lestur, fleiri markviss æfingatækifæri, aukna jákvæða endurgjöf og/eða færri villur hjá börnum í lestrarvanda. Í heild benda niðurstöðurnar til skýrra tækifæra til umbóta í lestrarkennslu og undirstrika gildi félagakennslu sem áhrifaríkrar leiðar til að bæta lestrarnám fjölbreytts nemendahóps.
Gildi rannsóknar fyrir samfélagið
- Til bóta fyrir menntakerfið og starf á vettvangi
Niðurstöður verkefnisins veita sterkar vísbendingar um hvernig bæta megi lestrarkennslu á yngsta stigi grunnskóla. Rannsóknirnar sýna að markviss, skipulögð félagakennsla (K PALS og Grunn PALS) skilar marktækt meiri framförum í undirstöðuþáttum lestrarfærni en hefðbundin kennsla, sérstaklega hjá nemendum í áhættu fyrir lestrarvanda og nemendum með íslensku sem annað tungumál. Nauðsynlegt er að allir nemendur nái aldurssvarandi lestrarfærni fyrir lok 2. bekkjar svo að tækifæri til lestrar í fjölbreyttum textum skerðist ekki.
Verkefnið dregur jafnframt fram að gæði framkvæmdar skipta sköpum. Þegar kennsluaðferðirnar eru innleiddar af nákvæmni og með reglulegri eftirfylgni ná nemendur í áhættu allt að margfalt meiri framförum en ella. Þetta hefur bein áhrif á starfsþróun kennara, þar sem niðurstöðurnar undirstrika mikilvægi markvissrar handleiðslu, stuðnings stjórnenda og teymisvinnu í innleiðingu gagnreyndra kennsluhátta.
Auk þess sýna niðurstöður að skimun og mat á læsi í 1. bekk eru of ósamræmd milli skóla. Þetta veldur ójöfnum tækifærum fyrir nemendur, torveldar snemmtæka íhlutun og getur leitt til þess að börn með veika undirstöðu dragast sífellt meira aftur úr (svokölluð Mattheusar áhrif). Með því að nýta niðurstöður verkefnisins geta skólar styrkt kerfisbundið mat, bætt ákvarðanatöku um kennslu og tryggt að stuðningur berist fyrr til þeirra nemenda sem mest þurfa á honum að halda.
- Við stefnumótun stjórnvalda og sveitarfélaga
Verkefnið hefur skýra þýðingu fyrir stefnumótun í mennta og barnamálum, bæði á landsvísu og hjá sveitarfélögum. Niðurstöður benda til þess að skortur á samræmdu mati og snemmtækum stuðningi geti aukið ójöfnuð í lestrarnámi sérstaklega meðal þeirra barna sem standa höllum fæti. Niðurstöður veita þannig mikilvægan grunn fyrir ákvarðanatökur um forgangsröðun fjármuna við þróun kennsluefnis og matskerfa.
Rannsóknarniðurstöðurnar hafa þegar verið nýttar í opinberar skýrslur til Mennta og barnamálaráðuneytisins, m.a. í tengslum við umfjöllun um læsi og PISA niðurstöður. Þetta sýnir að verkefnið hefur raunveruleg áhrif á stefnumótun og opinbera umræðu um menntamál. Með frekari nýtingu niðurstaðna má styðja við innleiðingu þrepaskipts stuðningskerfis (MTSS) í lestrarkennslu, þar sem skipulag byggir á gagnreyndum aðferðum og reglulegu mati á framvindu.
- Önnur hagnýt áhrif í samfélaginu
Verkefnið hefur einnig víðtæk áhrif utan hefðbundins skólastarfs. Rannsóknir á heimalestri og samvinnu við foreldra sýna að með einföldum, skýrum leiðbeiningum og PALS æfingum geta foreldrar stutt börn sín á árangursríkan hátt, jafnvel þegar börnin glíma við lestrarvanda. Þetta eykur jafnræði milli heimila með mismunandi forsendur og styrkir tengsl skóla og fjölskyldna.
Auk þess stuðlar verkefnið að víðtækri þekkingarmiðlun og faglegri umræðu í samfélaginu. Niðurstöðum hefur verið miðlað í ritrýndum greinum, meistara og doktorsverkefnum, á ráðstefnum, í fjölmiðlum og hlaðvörpum, sem hefur vonandi aukið skilning bæði almennings og fagfólks á mikilvægi árangursríkrar, gagnreyndrar lestrarkennslu. Slík miðlun ýtir jafnframt undir samfélagslega umræðu um jafnrétti til náms og menntunar.
Í heild sinni sýna niðurstöður rannsóknarverkefnisins Samvinna um læsi fyrir alla að með markvissri, gagnreyndri lestrarkennslu, samræmdu mati og öflugri samvinnu nemenda, kennara, skóla, stjórnvalda og foreldra er raunhæft að draga úr breikkandi bili í lestrarnámi barna. Verkefnið hefur því bæði beint gildi fyrir daglegt skólastarf og samfélagið í heild, þar sem læsi er lykilforsenda virkrar þátttöku í þjóðfélaginu, áframhaldandi menntunar og velferðar til framtíðar.
Hugleiðingar höfunda eftir rannsókn
Eitt það sem kom hvað mest á óvart í rannsókninni var hversu sterk Mattheusar áhrif í lestrarnámi reyndust vera á Íslandi. Mattheusar áhrif vísa til þess að nemendur sem hefja nám með betri undirstöðufærni taka meiri framförum með tímanum, á meðan þeir sem byrja með litla undirstöðufærni dragast sífellt meira aftur úr. Sérstakt vægi fær þessi niðurstaða í ljósi þess að áhrifin komu skýrt fram þrátt fyrir öflugt skólakerfi og rótgróið velferðarsamfélag, þar sem almennt er gert ráð fyrir að jöfn tækifæri dragi úr slíkum mun. Niðurstöðurnar benda til þess að kerfislægir styrkleikar dugi ekki einir og sér til að koma í veg fyrir breikkandi námsbil án markvissrar og snemmtækrar íhlutunar.
Einnig kom á óvart hve marga nemendur skorti þekkingu á stafahljóðum í upphafi 2. bekkjar. Þrátt fyrir heilt ár af formlegri lestrarkennslu reyndist stafahljóðaþekking mjög misjöfn og engin einstök stafahljóð sem allir nemendur höfðu þekkingu á. Þetta átti sérstaklega við um nemendur í áhættu og nemendur með íslensku sem annað tungumál og undirstrikar mikilvægi þess að meta og tryggja að öll börn hafi vald á þessari undirstöðufærni lestrar. Ef svo er ekki þarf að kenna stafahljóð markvisst áfram inn í 2. bekk, í stað þess að gera ráð fyrir að grundvallarfærni sé tryggð hjá öllum.
Annað sem veitir rannsókninni aukið vægi er hve sterk áhrif PALS aðferða komu fram þrátt fyrir að undirbúningur og stuðningur við kennara hafi verið takmarkaður. Ekki var um formlega innleiðingu í skólunum að ræða, heldur þátttöku í rannsóknarverkefni sem fór jafnframt fram við krefjandi aðstæður vegna Covid 19 faraldursins. Námskeið í K PALS og Grunn PALS taka einungis um þrjár klukkustundir, en engu að síður leiddu aðferðirnar til marktækt meiri framfara í lestrarnámi en hefðbundin kennsla hjá nemendum í áhættu og/eða nemenda með ÍSAT. Þetta sýnir að jafnvel stutt starfsþróun kennara getur haft veruleg áhrif ef hún felur í sér vel skipulagt námsefni og markvissar gagnreyndar aðferðir sem hæfa fjölbreyttum nemendahópi.
Loks kom mjög skýrt fram hve afgerandi áhrif gæði framkvæmdar og nýting aðferðanna til fulls höfðu. Þegar K PALS og Grunn PALS voru vel framkvæmdar og æfingar notaðar í heild sinni tóku nemendur í viðkvæmasta hópnum – þeir sem höfðu minnstu stafaþekkinguna við upphaf grunnskólagöngu – allt að áttfalt meiri framförum en sambærilegur nemendahópur þar sem framkvæmd var slakari. Þetta gefur rannsókninni sérstakt vægi, þar sem hún sýnir ekki aðeins að gagnreyndar aðferðir virka, heldur hversu miklu máli skiptir að þær séu framkvæmdar samkvæmt leiðbeiningum og nýttar til fulls, sérstaklega fyrir börn sem standa höllum fæti í námi.
